Filosofische achtergronden en  natuurwetenschappelijke verklaringen van de acupunctuur.

Acupunctuur zoals het in het oude China is ontwikkeld, is gebaseerd op een energietheorie die gezien moet worden tegen de achtergrond van de Chinese filosofie. De Chinezen zagen de mens als onderdeel van de natuur. Het allesomvattende principe dat de voortgang van de wereld bepaalt werd  Tao, de weg, genoemd. Alles op deze weg is aan veranderingen onderhevig. Zo wisselen de dag en de nacht, de seizoenen en ziekte en gezondheid. De contrasten die in de wereld om ons heen en in ons zelf te vinden zijn, worden gesymboliseerd door het Yin en het Yang.

Yin en Yang

Zo staat activiteit voor Yang en passiviteit voor Yin, zo ook warmte en kou, licht en donker, enz . In de mens circuleert de Tao als levensenergie Chi, in ‘kanalen’ (meridianen) die een relatie hebben met de organen. Het Yin/ Yang principe is ook in de mens te vinden: organen die actiever zijn (Yang) en die minder actief zijn (Yin),  maar ook bij ziekte:  ziekten die met koorts gepaard gaan worden Yang-ziekten genoemd, enz.
 

De meridianen en acupunctuurpunten

De aloude Chinese filosofie stelt dat voor de gezondheid een harmonisch evenwicht in het lichaam en een ongestoorde energiestroom noodzakelijk zijn. Deze energiestroom kan worden beïnvloed door middel van naalden die in de huid worden gestoken (acus = naald, punctura = prik ). Zo kan bijvoorbeeld pijn in een bepaald lichaamsdeel als een te actief proces (te veel Yang) worden gezien dat geremd moet worden. Er dient dan in specifieke acupunctuurpunten te worden geprikt.

De acupunctuur is een onderdeel van de  Chinese geneeskunde de TCM (Traditional Chinese Medicine). Deze bestaat uit een groot aantal diagnostische en therapeutische systemen waaronder massages, oefeningen, het voorschrijven van kruiden,enz. De acupunctuur zelf is in de loop der jaren zowel in als buiten China sterk uitgebreid. Zo kent men bijvoorbeeld de Japanse schedelacupunctuur, de Koreaanse handacupunctuur, maar ook in het Westen ontwikkelde systemen als de ooracupunctuur, Elektroacupunctuur  (EAV) en de elektrostimulatie die bij operatieanaesthesie (pijnbestrijding) wordt gebruikt. De tegenwoordig gebruikte systemen zijn zo divers en uitgebreid dat er verschillende specialisaties zijn ontstaan.
 

Enkele acupunctuur punten en meridianen uit  een hedendaags leerboek

Westers  klinisch onderzoek

Hoe interessant het ook is om bij een therapeutische methode een filosofische werkhypothese te gebruiken, voor Westerse artsen die volgens wetenschappelijke lijnen hebben leren denken is dat niet bevredigend. De laatste 30 jaar is er dan ook veel onderzoek verricht naar de (klinische) werking van acupunctuur. Het aantal publicaties over het effect van acupunctuur die de toets der kritiek (gerandomiseerde dubbelblind gecontroleerde studies) kunnen doorstaan breidt zich uit. (Ter Riet et al. 1989). Onderzoek naar westerse maatstaven is vaak gecompliceerd omdat de acupunctuur gebruik maakt van een ‘taal’ die niet  te vertalen is in westerse termen.

Er zijn de laatste jaren diverse goede klinische onderzoeken verricht waaronder een aantal promoties (Carlsson 2000, Kho 1991) die aangeven dat acupunctuur een methode is die goed te gebruiken is bij een groot aantal klachten. Bruikbaar in de zin dat de methode vrijwel geen nadelige effecten kent en dus als alternatief kan dienen bij therapieën waarbij medicijnen worden gebruikt.

Experimenteel onderzoek naar het effect van acupunctuur

Door onderzoek d.m.v. proefdieren  is de  kennis met betrekking tot het  effect van acupunctuur de laatste jaren aanzienlijk toegenomen. Zo is het pijnremmend effect van acupunctuur (al of niet middels elektrische stimulatie via het acupunctuurpunt) op experimenteel opgewekte pijn goed aan te tonen. Hierbij is gebleken dat voor de werking van acupunctuur een intact zenuwstelsel nodig is. Het pijnstillend effect treedt o.a. op omdat er een aantal stoffen in het zenuwstelsel worden gemaakt die pijndempend werken (endorfinen). 

Ook bij mensen wordt er experimenteel onderzoek gedaan. Vooral het verhogen van de pijndrempel is relatief gemakkelijk te onderzoeken. Zo is al 25 jaar geleden gevonden dat een verhoging van de pijndrempel kan worden veroorzaakt door acupunctuur bij prikkeling van de tanden (Chapman 1977)

Het acupunctuurpunt

Bij talrijke volkeren over de hele wereld is het principe bekend dat door prikkeling van de huid zoals massage, warmte enz, er een effect in het inwendige  bewerkstelligd kan worden. Deze relatie is in het oude China  via overleveringen en ervaringen tot een systeem geworden. Omdat verkeerd functionerende organen ook veranderingen aan de huid teweeg kunnen brengen is dit systeem uitgebreid tot een geneesmethode waarbij het herkennen van symptomen het stellen van diagnoses en de therapie een geheel gingen vormen: de acupunctuur. De oude Chinezen spraken bij het acupunctuurpunt van “een manifestatie van energie”. Het acupunctuurpunt was bij uitstek een geschikte plaats om deze energie te veranderen. Ook werd ontdekt dat een aantal van deze punten een vergelijkbare werking hadden. De verbindingslijn tussen deze punten werd een meridiaan genoemd. De plaats waar de acupunctuurpunten liggen is nauwkeurig omschreven en in een acupunctuuratlas te vinden.

Westers onderzoek naar het bestaan der acupunctuurpunten heeft diverse feiten naar voren gebracht. Zo zijn er aanwijzingen dat het acupunctuurpunt op microscopisch niveau een   microperforatie is van de oppervlakkige laag van het lichaam. Hierdoor gaan een door bindweefsel omgeven zeer klein zenuwtje en bloedvaatje naar oppervlakkiger gelegen delen van de huid (Heine 1988).

De vaatzenuwbundel van Heine

 Ook blijkt dat het acupunctuurpunt t.o.v.  een willekeurig deel van de huid een groter gehalte aan receptoren bezit. Receptoren zijn onderdelen van het zenuwstelsel die door prikkeling ervan informatie (bijvoorbeeld tast of pijn) van de huid naar de hersenen brengen  (Kellner 1966).

Zenuwbanen

Een opmerkelijke eigenschap van de acupunctuur is dat er dikwijls naalden in de huid worden gestoken die op een zekere afstand liggen van de plaats van de klacht. De verklaring van de traditionele Chinese geneeskunde ligt in de verandering van de energiestroom (Chi) die via de meridianen de klacht beïnvloeden. Zo kunnen klachten die ontstaan  door een overmaat aan energie (Yangklachten) worden beïnvloed door deze energie te remmen door bepaalde punten te prikken die remmend werken. Deze punten liggen dan op afstand van de plaats van de klacht. Zo kan bijvoorbeeld door een dam in de rivier (meridiaan) te leggen stroomafwaarts minder water (energie) stromen. Maar ook andersom: bijvoorbeeld bij vermoeidheidsklachten, te weinig functie van bepaalde organen en ook bij sommige psychologische klachten  (Yinklachten)  kan men door stimulerend te prikken de functie verbeteren (stroomopwaarts van de dam hoopt het water zich op).

In het moderne Westen is het acupunctuureffect op een afstand van de plaats waar de klacht is gelokaliseerd  lang een discussieonderwerp geweest. Zoals hierboven al gezegd is ook dit een aanwijzing dat het zenuwstelsel bij de acupunctuur een rol speelt. Zo blijkt dat het pijnstillend effect van acupunctuur verdwijnt als de zenuw die van dit punt naar het ruggenmerg loopt door een pijnblokkerend middel per injectie wordt uitgeschakeld (Chiang  1973). 

Uit bovenstaande zou kunnen worden afgeleid dat acupunctuur alleen voor pijnklachten wordt gebruikt. Dit is zeker niet het geval. Pijnbestrijding leent zich echter wel tot gemakkelijk onderzoek naar de werking van de acupunctuur. Door acupunctuur is het mogelijk afwijkingen en functieverlies van organen te verbeteren en ook klachten van psychologische aard zijn beïnvloedbaar. Ook hier geldt dat de prikkel van de plaats van de naald via het zenuwstelsel een effect op afstand kan hebben tot in de hersenen toe.

De relatie tussen de diagnose en de keuze der acupunctuurpunten 

Hoe komt men bij het toepassen van de acupunctuur tot de keuze van de punten die worden gebruikt?

In het oude China werden hiervoor diverse methoden gebruikt. Zo kende men de tong-, buik- en pols diagnostiek. Het laatste  is een veelgebruikte techniek om de ‘energiestand’ van het lichaam te diagnostiseren. Hierbij wordt op speciale wijze de druk in de pols gevoeld.

De polsdiagnostiek

Deze methoden worden nu nog steeds gebruikt. Hierdoor kan men te weten komen of er een energie overschot (Yang)of energie tekort (Yin) in het lichaam  is. Het aantal acupunctuurpunten dat worden gebruikt is hiervan afhankelijk.

In het Westen wordt de puntenkeuze anders bepaald. Hierbij wordt gebruik gemaakt van de kennis van de bouw van het lichaam zoals die tijdens de embryonale periode is aangelegd. Tijdens de ontwikkeling  is het lichaam nog in primitieve eenheden opgebouwd die segmenten worden genoemd.

De segmenten in het embryonale stadium

Deze segmenten bestaan uit onderdelen (huid, spier, gewricht, orgaan) die een bepaalde samenhang hebben en die via het zenuwstelsel onderling worden verbonden. Deze samenhang blijft het hele leven bestaan en bij de toepassing van de acupunctuur wordt hiervan gebruik gemaakt.

De segmentale samenhang

 Zo kunnen door zorgvuldig onderzoek van de onderdelen van het segment plaatsen waar een teveel (overprikkeling) of te weinig (onderprikkeling) aan activiteit bestaat,worden gelokaliseerd. Dit heeft een direct gevolg voor de keuze van de acupunctuurpunten die moeten worden aangeprikt. (Bekkering en van Bussel 1998).

Hoe vindt een behandeling plaats?

Acupunctuur is een onderdeel van de Chinese geneeskunde en dient daarom  niet los daarvan te worden gezien. Maar acupunctuur is ook een onderdeel geworden van de hedendaagse Westerse gezondheidszorg. Dit maakt het moeilijk om een eenduidige beschrijving te geven van wat er in de spreekkamer uiteindelijk geschiedt. In ieder geval wordt er na het stellen van de diagnose een aantal acupunctuurpunten geprikt die al of niet met de hand of elektrisch worden gestimuleerd. Dit is vrijwel pijnloos.Meestal is het zelfs zo dat pijnlijk prikken wordt ontraden omdat er dan geen goed therapeutisch effect plaatsvindt. Dan blijft de patiënt terwijl de naalden in de huid blijven een tijd (20 minuten) lang liggen om het acupunctuureffect goed te laten inwerken. Acupunctuur is een ‘natuurlijke’ therapie, dus onaangename gevolgen zijn niet te verwachten. Soms kan door het ontspannend effect en de daling van de bloeddruk een zwaar gevoel (teh chi) ontstaan. Dit wordt in het algemeen als prettig ervaren. Topsport wordt in het algemeen vlak na de behandeling ontraden.

Acupunctuur kan in het algemeen met diverse andere (alternatieve of reguliere) therapieën worden gecombineerd. Het gebruik van geneesmiddelen is geen beletsel voor het toepassen van acupunctuur.

Maatschappelijke aspecten.   

Acupunctuur is van oorsprong een Chinese geneesmethode gestoeld op een zeer oude overlevering. Door de tijden heen is de acupunctuur altijd blijven bestaan. Het is dan ook niet meer weg te denken uit de Nederlandse gezondheidszorg. De NAAV (Nederlandse Artsen Acupunctuur Vereniging) verzorgt  al 25 jaar cursussen voor artsen waarvan het certificaat door de ziektekostenverzekeraars en het ziekenfonds wordt erkend.

Het gevolg is dat patiënten die door artsen, die bij de NAAV zijn aangesloten worden behandeld, de kosten (deels) vergoed krijgen door de ziektekostenverzekeraars en het ziekenfonds. Acupunctuur is een geneesmethode die alle aspecten van de geneeskunst omvat. Dit houdt in dat er  diagnoses worden gesteld, therapie wordt toegepast en dat er moet kunnen worden ingegrepen als het verloop van de behandeling anders wordt dan verwacht. Daarom is de NAAV van mening dat acupunctuur het veiligst is in handen van artsen.  De Nederlandse arts is op wetenschappelijke wijze opgeleid en zal zich beter thuis voelen bij een westerse verklaring van de acupunctuur. Toch is het bijzonder dat een methode afkomstig uit een cultuur die zo anders is dan de onze een  plaats  heeft weten te veroveren in de Westerse gezondheidszorg.

R.G. van Bussel, arts ( 1945) heeft na zijn studie geneeskunde eerst  een aantal jaren als huisarts gewerkt. Daarna heeft hij zich gespecialiseerd in een aantal additieve geneeswijzen zoals acupunctuur, neuraaltherapie en manuele geneeskunde, die hij nu al meer dan 20 jaar beoefent. Hij is zeven jaar voorzitter geweest van de Nederlandse Artsen Acupunctuur Vereniging (NAAV), en vice-voorzitter van de International Council of Medical Acupuncture and Related Therapies (ICMART). Hij is als docent verbonden aan de door de NAAV verzorgde cursussen voor artsen en tandartsen en heeft diverse artikelen op het gebied van de acupunctuur gepubliceerd. Hij is gespecialiseerd in de segmentale acupunctuur en geeft over dit onderwerp workshops in binnen- en buitenland.

Bekkering R., Bussel R.van 1998. Segmental acupuncture 105-135 in: Filshie, J, White A. (eds). Medical Acupuncture. A Western Scientific Approach.  Churchill Livingstone.

Carlsson C.P.O. 2000 Long term effects of acupuncture. Thesis University of Lund Sweden

Chapman C.R. et al 1977. Effects of intrasegmental electrical acupuncture on dental pain: Evaluation by  threshold estimation and sensory decision theory. Pain 3: 213-227

Cheng R.S.S., Pommeranz B.H. 1980. Electroacupuncture analgesia is mediated by stereospecific opiate receptors and is reversed by antagosists of Type I receptors. Life Sciences 26: 631-638

Filshie J. and White A. 1998. Introduction 3-9 In: Filshie, J, White A. (eds). Medical Acupuncture. A Western Scientific Approach. Churchill Livingstone

Kellner G 1966. Bau und Function der Haut  Dtsch Zschr Akup 3:1-31.

Kho H.G. 1991. Acupuncture in anaesthesia and surgery. Thesis University of Nijmegen Holland

Heine 1988. Anatomische Stuktur der Akupunkturpunkte. Dtsch Ztschr Akup 31:26-30

Pommeranz B 1986. Scientific basis of acupuncture. 20-26 In Stux G Pommeranz B Acupuncture Textbook and Atlas. Springer Verlag Berlin/Heidelberg 

Ter Riet et al, 1989. Oorsprong en werkingsmechanismen van acupunctuur. Huisarts en Wetenschap 32: 170-18

[top]